ĐI TRIỂN LÃM SƠN MÀI SAO CHO "THẤM". CÁCH "GIẢI MÃ" MỘT TRIỂN LÃM SƠN MÀI
Trong không gian của một buổi triển lãm sơn mài không chỉ là hội họa. Đó là một cuộc đối thoại âm thầm giữa ánh sáng, chất liệu và sự kiên nhẫn của người xem. Để thực sự "thấy" được sơn mài, ta cần học cách dừng lại, để những lớp nhựa sơn, vỏ trứng và vàng quỳ bắt đầu kể câu chuyện của chúng.
Li Art Gallery
6/15/20266 min read
Cận cảnh bề mặt sơn mài với những lớp vỏ trứng, vàng quỳ và son đỏ tạo nên chiều sâu huyền ảo.
Nghệ thuật của sự sẵn lòng
Một triển lãm có thể có hàng chục tác phẩm, nhưng bạn không cần — và cũng không nên — dành sự chú ý đồng đều cho tất cả. Hãy đi một vòng lướt qua, để bản năng dẫn lối đến những bức khiến bạn dừng lại mà không cần lý do. Đó là những tác phẩm đang "nói chuyện" với bạn. Ba bức tranh được xem kỹ, được "ở lại" cùng, sẽ giá trị hơn năm mươi bức chỉ lướt qua.
Khi ra về, bức tranh đầu tiên hiện lên trong trí nhớ không nhất thiết phải là bức đẹp nhất, mà là bức đã chạm vào một điều gì đó sâu kín trong bạn. Sơn mài được làm ra từ nhiều tháng, nhiều năm kiên nhẫn mài giũa. Người nghệ sĩ không vội, và vẻ đẹp của sơn mài cũng không dành cho những tâm hồn vội vã. Hãy sẵn lòng ở lại, để thấy ánh vàng hiện ra sau lớp then, và để thấy chính mình trong những lớp thời gian.
Đã bao giờ bạn chứng kiến — hoặc chính mình từng trải qua — cảm giác này tại các triển lãm sơn mài: bước vào, đi dạo một vòng, dừng lại vài giây trước mỗi bức, gật đầu rồi ra về? Để rồi khi có ai hỏi bức nào ấn tượng nhất, câu trả lời chỉ là sự ngập ngừng: "Bức có hoa sen ấy," hay "Bức tối tối, nhiều vàng." Không phải chúng ta thiếu cảm nhận, mà bởi ta chưa biết cách "ở lại" đủ lâu để một rung động thực sự kịp hình thành.
Xem sơn mài không chỉ là một kỹ năng mỹ thuật, mà là nghệ thuật của sự chú tâm.
Một không gian triển lãm sơn mài, nơi ánh sáng và chất liệu hòa quyện kể câu chuyện của thời gian.
(Triển lãm “Hồn quê”: Tôn vinh di sản nghệ thuật của cố họa sĩ Hoàng Sùng)
Bản đồ của những câu hỏi
Trước khi bước vào phòng tranh, hãy dừng lại ở lối vào. Tờ giới thiệu nhỏ thường bị bỏ qua ấy thực chất là một tấm bản đồ tâm hồn. Một triển lãm tốt bao giờ cũng mang một chủ đề xuyên suốt — một câu hỏi mà người nghệ sĩ tự đặt ra và trả lời qua từng tác phẩm. Hiểu được câu hỏi đó, bạn sẽ không còn thấy ba mươi bức tranh rời rạc, mà là một cuộc trò chuyện đa thanh về cùng một nỗi niềm. Dành hai phút để đọc, bạn đang chuẩn bị một "chiều sâu" cho chính đôi mắt mình.
Vũ điệu của ánh sáng và góc nhìn
Điều đầu tiên cần ghi nhớ khi đứng trước một bức tranh sơn mài: đừng đứng yên. Đây là ranh giới phân biệt người thưởng lãm tinh tế với kẻ cưỡi ngựa xem hoa.
Bề mặt sơn mài là một cấu trúc đa tầng — nhựa sơn ta, vỏ trứng nghiền, bạc dát, son đỏ — và mỗi lớp phản chiếu ánh sáng theo một cách riêng biệt. Khi bạn dịch chuyển sang trái, ánh vàng ẩn sau lớp đen huyền ảo chợt bừng tỉnh. Lùi ra xa, những đường mài tạo nên một chiều sâu hun hút mà khoảng cách gần không thể cảm nhận. Lại gần hơn, những mảnh vỏ trứng bắt sáng li ti như sương sớm. Người nghệ sĩ đã tính toán sự chuyển dịch ấy vào từng nhát mài. Vì vậy, hãy đi lại trước bức tranh như thể bạn đang đọc một bài thơ bằng ánh sáng.
Bàn tay nghệ nhân tỉ mẩn mài giũa, để lộ những lớp màu và ánh sáng ẩn sâu trong tác phẩm sơn mài.
Ngôn ngữ của sắc màu và âm thanh tĩnh lặng
Bảng màu của sơn mài truyền thống vốn khiêm nhường: đen của then, đỏ của son, nâu của cánh gián, vàng và bạc. Chính sự giới hạn này khiến mỗi lựa chọn màu sắc đều mang sức nặng của một lời tuyên ngôn.
Đừng vội phân tích, hãy để cảm xúc dẫn lối. Một khoảng đen dày đặc có thể là sự tĩnh lặng uy nghi, cũng có thể là một nỗi buồn thẳm sâu. Sắc son rực rỡ có thể gợi nhắc không khí lễ hội, nhưng cũng có thể là một sự căng thẳng âm ỉ. Và hãy thử hỏi bản thân: “Nếu bức tranh này có âm thanh, đó sẽ là gì?” Tiếng trống hội rộn rã hay tiếng gió lay nhẹ cánh sen? Một bức trừu tượng đỏ đen có thể đang gào thét hay đang chìm vào cõi lặng? Khi não bộ chuyển từ "nhìn" sang "cảm", bức tranh sẽ bắt đầu sống một cuộc đời khác trong tâm trí bạn.
Khoảng cách giữa những cái tên
Một thói quen của những người xem tranh lâu năm là: nhìn tranh trước, đọc tên sau. Khi đọc tên trước, não bộ sẽ bị đóng khung trong việc tìm kiếm hình ảnh minh họa cho cái tên đó. Hãy để bản thân tự đặt tên cho tác phẩm trong đầu mình trước.
Khoảng cách giữa cái tên bạn nghĩ ra và cái tên người nghệ sĩ đặt chính là nơi thú vị nhất của nghệ thuật. Dù bạn "đặt đúng" hay "sai hoàn toàn", điều đó đều không quan trọng. Trong cái "sai" ấy, bạn đã kịp học được một cách nhìn khác, một thế giới quan khác.