5 KIỆT TÁC SƠN MÀI TRONG BẢO TÀNG MÀ CÓ THỂ BẠN CHƯA BIẾT
NGUYỄN GIA TRÍ
1939 | Sơn mài | Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
Nhắc đến những kiệt tác hội họa, người ta thường nghĩ đến những bảo tàng lớn ở Paris, London hay New York.
Nhưng ngay tại Việt Nam, có những tác phẩm mà chỉ cần dành vài phút đứng trước chúng, ta có thể nhìn thấy gần một thế kỷ hội họa Việt đã đi qua như thế nào.
Có bức từng được đặt trong Dinh Bảo Đại. Có bức mất hai mươi năm để hoàn thành. Có bức đưa một truyền thuyết từ thời Hùng Vương bước vào ngôn ngữ hội họa hiện đại.
Và chúng có một điểm chung: đều được tạo nên bằng sơn mài.
"Có những bức tranh không chỉ để ngắm, mà để hiểu một thời đại"
01. BÌNH PHONG
Tác phẩm được công nhận bảo vật quốc gia năm 2017. Tranh ra đời năm 1939 tại Hà Nội, gồm tám tấm vóc ghép lại thành bình phong hình chữ nhật có kích thước 159 cm x 400 cm.
Mặt trước tranh là Thiếu nữ trong vườn mang phong cách nhẹ nhàng, bay bổng, thể hiện bảy nhân vật nữ ở các độ tuổi. Góc phải là hai bé gái đang nô đùa. Góc trái tranh là ba thiếu nữ mặc áo dài, khoác tay nhau dạo bước dưới khóm chuối. Gần giữa tranh, một người tuổi trung niên ngồi dưới gốc phù dung, trung tâm là một phụ nữ luống tuổi đang thưởng trà. Bằng biện pháp xây dựng không gian đồng hiện và kỹ thuật tạo hình, Nguyễn Gia Trí khắc họa đời người phụ nữ: Từ tuổi thơ ngây, lúc đương thì con gái, lập gia đình đến khi về già.
Hình ảnh những người phụ nữ được đặt trong bối cảnh của một mảnh vườn với những khóm chuối, bụi hoa hồng, hoa tú cầu… là khung cảnh có thể bắt gặp ở bất cứ vùng quê nào của Việt Nam.
Đối lập, bố cục mặt tranh Phong cảnh là những đường nét khỏe khoắn, mang tính trang trí cao. Những tàu lá chuối, khóm dọc mùng, phù dung... nổi bật trên nền sẫm với những lớp cây cỏ ẩn hiện, thể hiện theo tinh thần hiện thực.
Tác phẩm là sự kết hợp hài hòa giữa lối tạo hình hiện đại phương Tây và tinh thần thẩm mỹ Á Đông, được thể hiện bằng chất liệu sơn của Việt Nam kết hợp với vỏ trứng, vàng, bạc, son, vừa lộng lẫy sang trọng, vừa lung linh sâu thẳm.
Họa sĩ sử dụng nhiều kỹ thuật sơn mài phức tạp, đòi hỏi kỹ năng tinh tế. Ông kết hợp kỹ thuật khắc, đắp nổi và nhiều lớp sơn màu sâu bên dưới bề mặt. Trên bề mặt bình phong, nhiều chi tiết được họa sĩ đắp nổi theo độ cao, thấp, dày, mỏng như lá chuối, hoa phù dung, đám mây, áo dài thiếu nữ để tạo hiệu ứng về khối. Những tàu lá chuối được vẽ gần với tư duy hiện đại, rõ mảng miếng, mạch lạc về đường nét, nổi khối trên bề mặt phẳng của tranh. Kỹ thuật gắn trứng được họa sĩ thể hiện qua làn da, chiếc quần lụa của phụ nữ, hay toàn bộ lá dọc mùng
02. KẾT NẠP ĐẢNG Ở ĐIỆN BIÊN PHỦ
NGUYỄN SÁNG
1963 | Sơn mài | Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
Không có đoàn quân kéo dài đến tận chân trời.
Nguyễn Sáng chọn một khoảnh khắc nhỏ hơn rất nhiều: một lễ kết nạp Đảng diễn ra ngay giữa chiến trường Điện Biên Phủ.
Những người lính đứng gần nhau trong một không gian hẹp. Hình thể được giản lược thành những mảng chắc khỏe. Gương mặt không được diễn tả cầu kỳ nhưng tư thế của từng người lại khiến bức tranh có một sự trang nghiêm đặc biệt Đây cũng là nơi người ta có thể thấy khả năng của Nguyễn Sáng trong việc đưa sơn mài ra khỏi bảng màu quen thuộc.
Bên cạnh son, vàng và những sắc trầm truyền thống, ông đưa vào những sắc lam, lục, tạo nên một không gian lạnh, khắc nghiệt nhưng vẫn có sức sống. Bức tranh không cố kể toàn bộ Điện Biên Phủ. Chỉ kể một khoảnh khắc. Nhưng đôi khi, lịch sử lại được nhớ lâu nhất bằng những khoảnh khắc như thế.
Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ được sáng tác năm 1963, gần một thập niên sau chiến thắng Điện Biên Phủ, và hiện là Bảo vật quốc gia thuộc sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.
03. GIÓNG
NGUYỄN TƯ NGHIÊM
1990 | Sơn mài | Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
Nếu chỉ nghe tên Gióng, ta có thể hình dung một bức tranh minh họa truyền thuyết. Nhưng Nguyễn Tư Nghiêm không làm điều đó. Thánh Gióng của ông gần như được tháo ra thành những đường thẳng, đường cong, tam giác, hình tròn và những mảng hình học liên tục chuyển động.
Ngựa cũng không còn là một con ngựa được diễn tả theo giải phẫu tự nhiên. Tất cả cùng lao về phía trước. Điều đặc biệt là trong một tác phẩm trông rất hiện đại ấy, Nguyễn Tư Nghiêm lại kéo người xem trở ngược về quá khứ.
Những hoa văn gợi từ nghệ thuật Đông Sơn, hình ảnh rìu đồng, lá chắn, những đường zích zắc và vòng tròn đồng tâm được ông đưa vào trong một cấu trúc tạo hình chịu ảnh hưởng của nghệ thuật hiện đại phương Tây.
Một truyền thuyết hàng nghìn năm tuổi được kể bằng một ngôn ngữ của thế kỷ XX.
Có lẽ đó chính là lý do Gióng vẫn có cảm giác rất Việt mà không cần phải “cổ”. Tác phẩm giành giải Nhất tại Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc năm 1990 và sau đó được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mua lại.
Năm 2017, Gióng được công nhận là Bảo vật quốc gia.
04. BÁC HỒ Ở CHIẾN KHU VIỆT BẮC
DƯƠNG BÍCH LIÊN
1980 | Sơn mài | Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
Trong tranh của Dương Bích Liên, Bác Hồ không đứng giữa một đám đông. Không ở vị trí trung tâm của một bố cục mang tính tượng đài. Người chỉ đứng bên một con ngựa, trước dòng nước đang chảy giữa núi rừng Việt Bắc. Và chính sự nhỏ bé ấy lại khiến bức tranh trở nên đặc biệt.
Con người không lớn hơn thiên nhiên. Ngược lại, nhân vật được đặt trong một không gian núi rừng rộng lớn, tĩnh lặng và bình yên.
Năm 1952, Dương Bích Liên từng được cử lên chiến khu để vẽ Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhưng phải gần ba thập niên sau, những quan sát và ký ức ấy mới được kết tinh thành tác phẩm này. Có lẽ vì vậy, Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc không giống một bức ký họa tại chỗ.
Nó giống một ký ức đã được thời gian gạn lại. Bớt chi tiết hơn. Tĩnh hơn. Và sâu hơn.
Tác phẩm đoạt giải cao nhất tại Triển lãm Mỹ thuật Toàn quốc năm 1980, sau đó được Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mua lại và hiện được công nhận là Bảo vật quốc gia.
05. VƯỜN XUÂN TRUNG NAM BẮC
NGUYỄN GIA TRÍ
1969–1989 | Sơn mài | Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM
Nếu bốn tác phẩm phía trên có thể được nhìn trong vài phút, thì bức cuối cùng có lẽ cần nhiều thời gian hơn.
Bởi bản thân nó đã mất hai mươi năm để hoàn thành.
Nguyễn Gia Trí bắt đầu Vườn xuân Trung Nam Bắc năm 1969 và hoàn tất năm 1989. Tác phẩm rộng tới 5,4 mét.
Trên mặt tranh là một thế giới gần như đối lập với hoàn cảnh đất nước khi ông bắt đầu sáng tác: thiếu nữ ba miền, tà áo, hoa lá, cây cối, lễ hội, trẻ nhỏ, bướm và một mùa xuân dường như không bao giờ kết thúc.
Sinh thời, Nguyễn Gia Trí từng cho biết hai mươi thiếu nữ xuất hiện trong tranh tượng trưng cho hai mươi mùa xuân mà ông dành để hoàn thành tác phẩm.
Chi tiết ấy khiến bức tranh trở nên đẹp theo một cách khác. Bởi thời gian không chỉ nằm bên ngoài tác phẩm.
Thời gian đã được họa sĩ đặt vào ngay bên trong nó.
Một người nghệ sĩ già đi hai mươi tuổi trong quá trình hoàn thành một khu vườn mà những thiếu nữ bên trong dường như không bao giờ già.
Năm 1991, tác phẩm được mua lại và trao cho Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM lưu giữ.
Ngày nay, Vườn xuân Trung Nam Bắc là Bảo vật quốc gia, đồng thời được xem như một trong những tác phẩm quan trọng nhất trong sự nghiệp Nguyễn Gia Trí.
Điều còn lại sau
5
bức tranh
Đặt năm tác phẩm cạnh nhau, có một điều khá thú vị. Chúng gần như chẳng giống nhau.
Nguyễn Gia Trí có thể dùng sơn mài để tạo nên một khu vườn vàng son, lộng lẫy.
Nguyễn Sáng dùng nó để kể một khoảnh khắc của lịch sử.
Dương Bích Liên đưa nó vào một không gian tĩnh lặng của núi rừng.
Còn Nguyễn Tư Nghiêm dùng chính chất liệu ấy để biến một nhân vật huyền thoại thành những đường nét mạnh mẽ và hiện đại.
Có lẽ vì thế, sẽ hơi thiếu nếu chúng ta chỉ nói về sơn mài bằng những câu chuyện như “mất bao nhiêu công đoạn”, “phải mài bao nhiêu lần” hay “vàng, bạc và vỏ trứng được sử dụng ra sao”.
Bởi cuối cùng, chất liệu chỉ thực sự trở thành nghệ thuật khi người nghệ sĩ tìm được điều mình muốn nói bằng nó.
Và đôi khi để hiểu sơn mài Việt Nam, cách tốt nhất không phải là đọc thêm về kỹ thuật.
Mà đơn giản là: đến bảo tàng và đứng trước một bức tranh.
---------------------
Nguồn: Vnexpress, Kiến thức, Goutrends, Tạp chí mĩ thuật...
LiArt Gallery